Beeldend kunstenaar Willem Zijlstra deelt graag uit: via cursussen en verhalen. Begeesterd vertelt hij over kunst, religie en de kracht van verbeelding die hij als klein kind al ontdekte.
Willem Zijlstra (68) werkt op een stevige basis: bovenop zijn wortels. Al zijn hele leven woont hij aan de Korte Singel in Bussum. Eerst met z’n ouders op nummer zeven, en sinds zijn trouwdag in het huidige huis dat hij met zijn vrouw Inge bewoont. ‘Ook m’n atelier is hier vlakbij, net als de school waar ik jaren tekenles heb gegeven. Het leven speelde zich dus grotendeels af op fietsafstand. Ik vind dat ik daar geweldig geluk mee heb gehad. Soms loop ik hier door het park waar mijn oma nog met mij als klein kind heeft gelopen. Ik stel me dan voor hoe ze lief was voor mij -zo’n gedachte vind ik kostbaar.’
Wat heeft u van uw opvoeding opgestoken?
‘Mijn eerste herinnering aan kunst kwam van mijn grootvader die ook tekenleraar was. Als kleine jongen zag ik zijn schilderwerken aan de muur zag en dacht: ‘O, dat kan dus ook – zo kun je je ook uiten.’ Dat was een prettige gewaarwording.
Mijn ouders waren betrouwbare mensen en boden stabiele zorg voor mij en mijn zus. Dat is een basis die je de rest van je leven meeneemt. Dat konden wij weer doorgeven aan onze kinderen. Mijn moeder was een gelovige vrouw, via haar ben ik in de kerk terechtgekomen en kon ik verder groeien in geloof -ook dat is zeer kostbaar voor me.’
Maar ook leerde ik om verantwoordelijkheid te nemen voor dingen. Dat je ergens voor gaat en het dan afmaakt. Als ik lesgaf dan vertelde ik het de leerlingen, en als ik zelf aan de slag was dan moest ik het mezelf vertellen. Zoiets houdt je bij de les.’
Heeft u altijd van dit beroep kunnen leven?
‘Door de combinatie met het lesgeven wel, gelukkig. Mijn eerste tekenleraar had het al eens tegen me gezegd: ‘Jij moet óók tekenleraar worden!’ En bij hem heb ik dus ook mijn eerste onderwijsakte gehaald. Na mijn trouwen volgde ik in deeltijd de Rietveld Academie en ik ben toen begonnen als zelfstandig illustrator voor allerlei opdrachtgevers. Met stichting In de Ruimte, voor hun kinderblad De Goede Herder. En met Leo de Vos van de EO maakte ik ‘Een verhaal dat groeit’ dan zag je mij de bijbelverhalen tekenen. Je beleeft die dan ook intenser, kwam ik achter.
Kinderen hebben me altijd al geboeid. Momenteel doe ik nog het jongerenwerk bij ons in de kerk, de baptistengemeente in Huizen. En dan gebruik ik die tekening ook nog regelmatig. Ik vind het heerlijk bij jongeren: de energie en dynamiek die ze met elkaar hebben. En dat je af en toe ook gerust wel een serieus gesprek kunt voeren.’
‘Kunst en religie zijn volgens mij familie van elkaar’, heeft u een keer gezegd. Wat bedoelde u daarmee?
‘Daar ligt een hele essentiële ervaring in Zuid-Frankrijk aan ten grondslag, toen ik daar een grot met prehistorische schilderingen bezocht. Dat trof me enorm: een grote berg met een kleine ingang die uitmondde in een prachtige ruimte vol oude afbeeldingen -ik vergeet het m’n leven niet!
Op terugweg deden we de kathedraal van Chartres aan, en opeens beleefde ik precies hetzelfde: een enorm gebouw met een smalle doorgang en daar binnen die mooiste afbeeldingen, muziek en gebrandschilderde ramen. Toen realiseerde ik me dat mensen al eeuwen samenkomen om zowel hun religieuze ervaringen te hebben als naar dit soort kunst te kijken. Kunst en religie hebben als het ware bij elkaar in de wieg gelegen.’
Als kind kon ik me behoorlijk vervelen tijdens de kerkdiensten in de Bussumse Wilhelminakerk. En dan fantaseerde ik hoe ik die hoge witte wanden kon vullen met kunst en schilderingen. Daar was ik als kind al mee bezig. En het geval wil dat nu, na al die jaren, onder meer mijn werk daar hangt. Omdat het kunstenaarscollectief ArsProDeo waar ik deel van uitmaak, daar exposeert. Zo bijzonder. Ik zal het geen profetie noemen die uitkwam, maar zoiets is voor mij wel echt een sacrale ervaring.’
Wat is voor u de essentie van kunst?
‘Jaren geleden zat ik op ons balkon en zag een klein buurjongetje door de straat lopen. Aan iedereen die hij tegenkwam vroeg hij: Wie ben jij? En zo ging hij van de een naar de ander. Toen ik dat zo zag gebeuren, bedacht ik: Zo wil ik ook in het leven staan.
Als kunstenaar ga je als het ware in gesprek met je materiaal. Je knijpt in die klei en zegt: wie ben jij? Zoals het kunstwerk dat ook aan ons terugvraagt. Als ik in het Rijksmuseum naar het laatste zelfportret van Rembrandt van Rijn kijk, dan vraag ik: wie ben jij? En dan geeft het antwoord: zijn leven is bijna klaar, hij heeft al zoveel meegemaakt, hij is moe. Dat raakt me dan diep, en het stelt mij dan ook weer de vraag wie ik ben.
In Madrid stond ik voor ‘Guernica’ van Picasso, die woeste afbeelding van een bombardement. De dynamiek en het drama bliezen me weg: zo kwaad als hij was! Dan moet je oppassen dat je niet overweldigd wordt. Dat heeft me altijd gedreven in de kunst: proberen om het essentiële naar boven te halen. Dan moet je vragen stellen aan wat je ziet en proberen te luisteren naar het antwoord.’
Op welk werk kijkt u met gepaste trots terug?
‘Mijn installatie Agnus Dei, een altaarstuk met een lam, is iets dat mensen blijft raken. Een ontroerend beeld van een gebonden lam op een altaar van een stapel kranten – waarvan de bovenste meldt: ‘De mens is tot alles in staat.’ Momenteel staat het te zien in Huizen maar het stond ook al eens in Madrid en Krakau en binnenkort is het weer gevraagd voor een expositie in Delfzijl. Ook mijzelf spreekt het nog steeds aan.
Bij de installatie hoort ook een film die ik over dat lammetje maakte: ik was al bij zijn geboorte. Vervolgens zie je hoe hij bij zijn moeder speelt, en tenslotte hoe hij wordt geslacht. Van grote mensen tot kleine kindertjes: iedereen staat er ook echt geraakt bij. Ja mag kunst liever niet aanraken, maar als kinderen mij vragen of ze het lammetje even mogen aaien dan vind ik dat altijd goed. Dan kan ik daar zelf bijna van volschieten.
Ik kwam erop doordat ik merkte hoe lichtzinnig we soms zingen over het offer van God in zijn zoon, als een lam. Als Jezus zegt: ‘Vader vergeef het hun want ze weten niet eens wat ze doen’, dan vinden zonde en genade daar het ultieme raakvlak. Dat heb ik willen verbeelden.
Kunt u enkele kruispunten in uw leven opnoemen?
‘Allereerst het advies van die tekenleraar om zelf tekenleraar te worden. Maar ook dat ik vijftig jaar geleden voor me heb laten bidden op een jeugdkamp van Youth for Christ dat ik wel een vaste vriendin zou willen hebben. Een paar dagen later kwam ik Inge tegen, die mijn vrouw werd. We hebben dat afgelopen jaar met onze kinderen gevierd, op diezelfde plek in Giethoorn. Zulke dingen bedenk je niet.
Toen onze dochters uit huis gingen, hebben we asielzoekers in huis genomen: een Iraanse jongen en later een Koerdisch meisje. Die jongen zien we vaak: hij heeft in de buurt een mooi bedrijf opgebouwd. Mijn vrouw Inge is zelf Indisch en op Java geboren. Dus zij weet juist heel goed hoe het is als je ergens anders een plek moet vinden – iets wat mij nooit overkomen is.’
Wat zegt het woord onrecht u?
‘Als ik jongeren in onze kerk spreek, zeg ik wel eens tegen ze: ‘Weet je wat onrecht is? Dat ik 68 ben en nog nooit een dag honger heb gehad, nog nooit oorlog heb meegemaakt en nog nooit dakloos of werkloos ben geweest. Als je als die ontheemden ziet na de aardbeving in Turkije en Syrië, dan ben ik een in de watten gelegd jongetje. Is dat dan niet onrechtvaardig?’ Je krijgt dan wat schuchtere reacties of ongemakkelijk lachen, maar dat is prima. Ga er maar over nadenken!’
BIOGRAFIE
Willem Zijlstra (68) werd geboren in Bussum en doceerde tot zijn pensionering tekenen en kunstgeschiedenis op het voortgezet onderwijs. Daarnaast is hij altijd actief geweest als beeldend kunstenaar. Ook geeft hij schildercursussen, lezingen en interieuradvies aan kerken met kunstcollectief ArsProDeo. Hij woont in Bussum, is getrouwd met Inge en heeft drie dochters: Linde, Suze en Josselien. www.kunstdeevee.nl
Tekst en beeld: Niek Stam
Een uitgebreid interview met Willem Zijlstra vind je in Elisabeth Magazine No 12-2023. Meer lezen? Neem een abonnement op de Elisabeth! Klik hier voor een proef- of jaarabonnement.
